• मित्रता केवल व्यक्तिगत सम्बन्ध होइन, शान्ति, लोकतन्त्र, सामाजिक सद्भाव र दिगो विकासको आधार पनि हो।
• डिजिटल युगमा बढ्दो एक्लोपन, सतही सम्बन्ध, साइबर बुलिङ र दुष्प्रचारले साँचो मित्रताको मूल्यलाई चुनौती दिइरहेका छन्।
• नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक समाजमा आपसी विश्वास, सम्मान र सहकार्य राष्ट्रिय एकताको महत्वपूर्ण आधार हो।
• परिवार, विद्यालय, कार्यस्थल, नागरिक समाज र राजनीतिक नेतृत्वले संवाद, सहिष्णुता र विश्वासको संस्कृतिलाई सुदृढ बनाउन अग्रसर हुनुपर्छ।
• अन्तर्राष्ट्रिय मित्रता दिवसले मित्रतालाई एक दिनको औपचारिक उत्सव होइन, मानवता, सामाजिक उत्तरदायित्व र साझा भविष्य निर्माणको स्थायी संस्कारका रूपमा आत्मसात् गर्न प्रेरित गर्छ।

विश्व इतिहासले पटक–पटक प्रमाणित गरेको सत्य हो—जहाँ विश्वास हुन्छ, त्यहाँ संवाद सम्भव हुन्छ; जहाँ संवाद हुन्छ, त्यहाँ सहकार्य जन्मिन्छ; र जहाँ सहकार्य हुन्छ, त्यहाँ शान्ति, विकास र समृद्धिको मार्ग खुल्छ। यही सार्वभौमिक मूल्यलाई आत्मसात् गर्दै विश्व समुदायले हरेक वर्ष जुलाई ३० का दिन अन्तर्राष्ट्रिय मित्रता दिवस मनाउँदै आएको छ। यो दिवस कुनै औपचारिक शुभकामना आदानप्रदानको अवसर मात्र होइन, विभाजनभन्दा एकता, द्वन्द्वभन्दा संवाद र अविश्वासभन्दा विश्वासको संस्कृतिलाई प्रवर्द्धन गर्ने विश्वव्यापी अभियान पनि हो।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले सन् २०११ मा व्यक्ति, समुदाय, संस्कृति तथा राष्ट्रबीचको मित्रतालाई विश्व शान्ति, सहिष्णुता र दिगो विकासको आधारका रूपमा स्वीकार गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय मित्रता दिवस घोषणा गरेको थियो। यो घोषणा केवल एउटा दिवस मनाउने निर्णय थिएन; मानव सभ्यताले द्वन्द्व, हिंसा, घृणा र विभाजनको राजनीतिबाट माथि उठेर आपसी सम्मान, सहकार्य र साझा भविष्य निर्माण गर्नुपर्ने विश्वव्यापी सन्देश थियो। राष्ट्रसङ्घले सदस्य राष्ट्र, अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरू र नागरिक समाजलाई संवाद, मेलमिलाप, ऐक्यबद्धता र पारस्परिक समझदारी प्रवर्द्धन गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न आह्वान गरेको छ। युनेस्कोले अघि सारेको ‘शान्तिको संस्कृति’ (Culture of Peace) को अवधारणाले पनि मित्रतालाई हिंसाको विकल्प र सभ्य संवादको आधारका रूपमा स्थापित गरेको छ।

मित्रता केवल दुई व्यक्तिबीचको भावनात्मक सम्बन्ध होइन। यसको दायरा परिवार, छिमेक, समुदाय, जातीय समूह, धार्मिक समुदाय, राजनीतिक दल, प्रदेश र राष्ट्रसम्म फैलिएको हुन्छ। एउटै समाजभित्र बस्ने विभिन्न समुदायबीच विश्वासको वातावरण निर्माण हुन सके मात्र सामाजिक सद्भाव सम्भव हुन्छ। राजनीतिक प्रतिस्पर्धा लोकतन्त्रको आधार हो, तर राजनीतिक शत्रुता लोकतन्त्रको दुर्भाग्य हो। विचार फरक हुन सक्छन्, तर संवाद र सम्मान समाप्त हुनु हुँदैन। लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति बहस, सहमति र सहकार्यमा निहित हुन्छ, वैमनस्य र बहिष्कारमा होइन।

नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक मुलुकका लागि मित्रताको मूल्य अझ गहिरो छ। यहाँ विविधता हाम्रो वास्तविक पहिचान हो। हिमाल, पहाड र तराईका समुदायहरू, विभिन्न भाषा बोल्ने नागरिक, फरक–फरक संस्कार र परम्परामा हुर्किएका मानिसहरूबीचको सहअस्तित्व नै नेपालको सामाजिक शक्ति हो। संविधानले समानता, समावेशिता, सामाजिक न्याय, बन्धुत्व, पारस्परिक सम्मान र राष्ट्रिय एकतालाई राज्यका आधारभूत मूल्यका रूपमा स्वीकार गरेको छ। यी संवैधानिक आदर्शहरू कानुनका पानामा मात्र सीमित नरही नागरिक जीवनको व्यवहारमा रूपान्तरण हुन मित्रताको संस्कृति अपरिहार्य छ।

विश्वव्यापी अनुभवले पनि मित्रताको महत्त्वलाई पुष्टि गरेको छ। दोस्रो विश्वयुद्धपछिको युरोपेली सहकार्यले शत्रुताबाट साझेदारीतर्फको यात्रालाई सम्भव बनायो। दक्षिण–पूर्वी एसियाली मुलुकहरूबीचको सहकार्यले आर्थिक विकास र क्षेत्रीय स्थायित्वलाई बलियो बनाएको छ। जलवायु परिवर्तन, महामारी, प्राकृतिक विपद्, खाद्य संकट र आर्थिक असमानताजस्ता विश्वव्यापी चुनौतीहरूको समाधान कुनै एक राष्ट्रले एक्लै गर्न सक्दैन। विश्वास, कूटनीतिक मित्रता र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य आजको विश्व व्यवस्थाका अपरिहार्य आवश्यकता हुन्।

नेपालको परिप्रेक्ष्यमा पनि मित्रताको अर्थ व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा धेरै व्यापक छ। संघीय शासन प्रणाली सफल बनाउन संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच समन्वय आवश्यक छ। विकास निर्माणमा सरकार, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज र समुदायबीच सहकार्य अपरिहार्य छ। सामाजिक सद्भाव कमजोर हुँदा विकासका योजनाहरू प्रभावित हुन्छन्, लगानीको वातावरण बिग्रन्छ र नागरिकको मनोबल खस्किन्छ। त्यसैले मित्रता सामाजिक पुँजी (Social Capital) का रूपमा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

तर आजको डिजिटल युगले मित्रताको स्वरूपलाई नयाँ चुनौतीहरू पनि दिएको छ। सामाजिक सञ्जालले संसारलाई नजिक ल्याएको छ, तर मानिसहरूलाई भावनात्मक रूपमा नजिक ल्याउन सकेको छैन। हजारौं ‘फलोअर’ र सयौं ‘फ्रेन्ड’ सूचीमा भए पनि धेरै मानिसहरू गहिरो एक्लोपनको अनुभव गरिरहेका छन्। सम्बन्धको गुणस्तरभन्दा संख्यालाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्तिले मित्रतालाई सतही बनाइरहेको छ। डिजिटल प्लेटफर्ममा देखिने लोकप्रियता वास्तविक विश्वासको मापन होइन।

झुटा पहिचान, कृत्रिम सम्बन्ध, साइबर बुलिइङ, घृणात्मक अभिव्यक्ति, अफवाह र दुष्प्रचारले समाजमा अविश्वासको वातावरण सिर्जना गरिरहेका छन्। गलत सूचनाले समुदायहरूबीच अनावश्यक तनाव बढाउने, राजनीतिक ध्रुवीकरणलाई तीव्र बनाउने र सामाजिक सम्बन्धलाई कमजोर बनाउने खतरा बढेको छ। सामाजिक सञ्जालका एल्गोरिदमहरूले समान विचारभित्र मात्र सीमित गराउने प्रवृत्तिले फरक दृष्टिकोणप्रति असहिष्णुता बढाइरहेको छ। मित्रताको आधार संवाद हो, तर डिजिटल संसारले धेरै अवस्थामा संवादलाई विवादमा रूपान्तरण गरिदिएको छ।

विशेषगरी युवापुस्ता यस परिवर्तनको केन्द्रमा छ। प्रविधि उनीहरूको शिक्षा, सिर्जना र विश्वसँगको सम्पर्कको महत्वपूर्ण माध्यम हो। तर यही प्रविधिको असन्तुलित प्रयोगले मानसिक तनाव, सामाजिक अलगाव, तुलना गर्ने प्रवृत्ति, आत्मविश्वासमा कमी र एक्लोपनलाई पनि बढाएको छ। आधुनिक मनोविज्ञानले गुणस्तरीय मित्रतालाई मानसिक स्वास्थ्य, आत्मसम्मान, तनाव व्यवस्थापन र जीवन सन्तुष्टिको महत्वपूर्ण आधार मान्छ। साँचो मित्रता मानिसलाई संकटमा साथ दिने भावनात्मक सुरक्षा हो; डिजिटल प्रतिक्रियाको क्षणिक उत्साह होइन।

मानव सभ्यताका महान् चिन्तकहरूले पनि मित्रतालाई नैतिक जीवनको आधार मानेका छन्। बुद्धले ‘मैत्री’लाई करुणा, मुदिता र उपेक्षासँगै ब्रह्मविहारका रूपमा व्याख्या गर्दै सबै प्राणीप्रति शुभेच्छा र सद्भाव राख्न प्रेरित गरेका छन्। महात्मा गान्धीले हिंसाको प्रतिकारभन्दा अहिंसा र पारस्परिक सम्मानलाई समाज रूपान्तरणको मार्ग माने। अरस्तुले सद्गुणमा आधारित मित्रतालाई सबैभन्दा उच्च प्रकारको मित्रता बताएका छन्, जहाँ सम्बन्ध स्वार्थका लागि होइन, चरित्र र नैतिकताका लागि हुन्छ। कन्फ्युसियसले असल मित्रलाई आत्मविकास र सामाजिक उत्तरदायित्वको प्रेरक शक्ति मानेका छन्। यी सबै दृष्टिकोणको साझा निष्कर्ष एउटै छ—मित्रता केवल सम्बन्ध होइन, सभ्य समाज निर्माणको नैतिक आधार हो।

नेपालमा विद्यालय, विश्वविद्यालय, कार्यस्थल, परिवार र नागरिक समाजले मित्रताको संस्कृतिलाई बलियो बनाउन विशेष भूमिका खेल्न सक्छन्। शिक्षण संस्थाले विविध समुदायका विद्यार्थीबीच संवाद, सहकार्य र सामूहिक सिकाइलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। परिवारले बालबालिकामा सम्मान, सहिष्णुता र सहानुभूतिको संस्कार विकास गर्नुपर्छ। कार्यस्थलमा प्रतिस्पर्धासँगै सहयोगको संस्कृति आवश्यक छ। नागरिक समाजले समुदायहरूबीच विश्वास निर्माण गर्ने साझा अभियान सञ्चालन गर्न सक्छ। सञ्चारमाध्यमले विभाजनकारी भाषाभन्दा तथ्यमा आधारित, जिम्मेवार र समन्वयकारी पत्रकारितालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

राजनीतिक नेतृत्वको जिम्मेवारी अझ ठूलो छ। लोकतन्त्रमा मतभिन्नता स्वाभाविक हो, तर विरोधीलाई शत्रुका रूपमा चित्रण गर्ने संस्कृतिले लोकतान्त्रिक संस्थाहरूलाई कमजोर बनाउँछ। संसद् संवादको थलो हो, सामाजिक सञ्जालमा आरोप–प्रत्यारोप गर्ने स्थान होइन। राष्ट्रिय हितका विषयमा राजनीतिक दलहरूले प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्यलाई प्राथमिकता दिन सक्नुपर्छ। यही परिपक्वता लोकतन्त्रको दीर्घकालीन सफलताको आधार हो।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा पनि मित्रताको अर्थ केवल कूटनीतिक औपचारिकता होइन। पारस्परिक सम्मान, सार्वभौमिक समानता, साझा हित र विश्वासमा आधारित सम्बन्धले मात्र दिगो सहकार्य सम्भव हुन्छ। नेपालले आफ्ना सबै मित्रराष्ट्रसँग सन्तुलित, सम्मानजनक र पारस्परिक हितमा आधारित सम्बन्धलाई निरन्तर सुदृढ गर्दै लैजानुपर्ने आवश्यकता आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ।

अन्तर्राष्ट्रिय मित्रता दिवसले हामीलाई एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न सोध्छ—हामी मित्रताको उत्सव मनाइरहेका छौँ कि मित्रताको संस्कृतिलाई जीवनमा उतारिरहेका छौँ? सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना साट्नु सजिलो छ, तर फरक विचार राख्ने व्यक्तिलाई सम्मानपूर्वक सुन्न सक्नु, संकटमा साथ दिन सक्नु, समुदायबीच विश्वास निर्माण गर्न सक्नु र समाजलाई विभाजन होइन, एकताका दिशामा अघि बढाउन सक्नु नै मित्रताको वास्तविक परीक्षा हो।

यसैले मित्रतालाई केवल एक दिनको औपचारिक उत्सवमा सीमित गर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसलाई परिवारको संस्कार, विद्यालयको शिक्षा, कार्यस्थलको संस्कृति, राजनीतिक व्यवहार, सामाजिक उत्तरदायित्व र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको आधार बनाउन सक्नुपर्छ। विश्वास, सहानुभूति, संवाद र सहकार्यलाई दैनिक जीवनको अभ्यास बनाउन सके मात्र मित्रता मानवताको सेतु बन्न सक्छ। आजको विश्वलाई प्रविधिभन्दा बढी विश्वास, प्रतिस्पर्धाभन्दा बढी सहकार्य र विभाजनभन्दा बढी मित्रताको आवश्यकता छ। अन्तर्राष्ट्रिय मित्रता दिवसले यही सन्देशलाई आत्मसात् गर्दै प्रत्येक नागरिक, समुदाय र राष्ट्रलाई साझा भविष्य निर्माणका लागि मित्रतालाई उत्सव मात्र होइन, स्थायी सामाजिक दायित्वका रूपमा ग्रहण गर्न प्रेरित गरोस्।

लेखक : तारा निधि पन्त ( अधिवक्ता, खोज पत्रकार, अन्तर्राष्ट्रिय योग प्रशिक्षक तथा विश्व योग च्याम्पियनसिपका पदक विजेता हुनुहुन्छ। उहाँ श्रम कानून, सामाजिक सुरक्षा, मानव अधिकार, सामाजिक न्याय तथा योग र स्वास्थ्य प्रवर्द्धनका क्षेत्रमा सक्रिय रूपमा कलम चलाउँदै आउनुभएको छ)