उपचारमा अब्बल न्युरोइन्टरभेन्सन

केही समयअघि पाल्पा रामपुरका गङ्गाधर पाठकको घरमा पूजा थियो । दिनभरि भोको बसेर पूजा सकिएपछि बेलुकी पाठकले खाना खानुभयो । खाना खानेबित्तिकै उहाँलाई बान्ता भयो । परिवारले ‘जचाउन जाऊँ’ भन्दा गङ्गाधरले ‘दिनभरिको भोकले गर्दा हो’ भन्दै टार्नुभयो । दुई दिनसम्म पनि बान्ता नरोकिएपछि उहाँलाई मेडिकल लगियो । मेडिकलले ‘यहाँ नराख्नु’ भनेर लुम्बिनी मेडिकल कलेज लैजान सुझाव दियो । लुम्बिनी मेडिकल कलेजमा दुई दिन औषधि खुवाएर राखियो । टाउको दुख्न भने कम भएन । एनजीओग्राफी गरियो । एनजीओग्राफी गरेपछि बल्ल थाहा भयो कि टाउकोमा एउटा नसा फुटेको रहेछ र अर्को फुट्ने अवस्थामा रहेछ । यो समस्यालाई चिकित्सकीय भाषामा ‘यनोरिजम’ अर्थात् मस्तिष्कघात भनिन्छ । पाठकमा यो समस्या देखिएपछि लुम्बिनी मेडिकल कलेजले पनि उहाँलाई तत्काल काठमाडौँ लैजानु भन्ने सल्लाह दियो । अनि उहाँलाई काठमाडौँ ल्याइयो ।

काठमाडौँमा न्युरो अस्पताल बाँसबारी लगियो । आकस्मिक कक्षमा डा.सुवास फुयालले उहाँको उपाचार सुरु गर्नुभयो । यस क्रममा इन्डोभास्कुलर कोइलिङ गरियो । न्युरोइन्टरभेन्सन प्रविधिद्वारा शल्यक्रिया गरियो । शल्यक्रिया डेढ घन्टामा नै सकियो । शल्यक्रियापछि उहाँ पहिलेकै अवस्थामा आउनुभयो । एकदिन आइसियुमा राखेर सामान्य बेडमा ल्याइयो । सामान्य बेडमा ल्याएको हप्तादिनपछि उहाँ घर फर्कनुभयो ।

मस्तिष्कमा रगत लिएर जाने नसा बन्द हुनुलाई मस्तिष्कघात (स्ट्रोक) भनिन्छ । मस्तिष्ककोे नसामा गुच्छा बन्नुलाई ‘एभिएम’ भनिन्छ । मस्तिष्ककोे नसा फुल्नुलाई ‘एन्युरिजम’ भनिन्छ र एन्युरिजम फुटेर हुने अवस्थालाई ‘ब्रेन हेमरेज’ भनिन्छ ।
मस्तिष्कमा भएका नसाका रोगहरूलाई नयाँ प्रविधिबाट गरिने शल्यक्रिया तथा उपचारलाई न्युरोइन्टरभेन्सन भनिन्छ । न्युरोइन्टरभेन्सनमा टाउको नखोलीकन शल्यक्रिया गरिन्छ । शल्यक्रिया गर्दा ठूलो घाउ बनाइँदैन । हात या खुट्टाको नसाबाट सानो (तीन एमएम) तार पठाएर शल्यक्रिया गरिन्छ । टाउको खोलेर मस्तिष्कघातको शल्यक्रिया गर्दा बिरामीमा धेरै जोखिम हुन्छ ।

न्युरोइन्टरभेन्सनमा स्ट्रोक भन्ने विषय जोडिएको हुन्छ । स्ट्रोक भनेको दिमागको मोटो वा पातलो नसा बन्द भएपछि बिरामीलाई अचानक आउने समस्या नै हो । स्ट्रोकमा दिमागको नसा एक्कासि बन्द हुन्छ । मस्तिष्कमा भएको नसा कुनै पनि कारणले बन्द हुनसक्छ । नसा बन्द भइसकेपछि बिरामीलाई प्यारालाइसिस हुन्छ । हात या खुट्टामा कमजोरी आउनु, एक्कासि आँखा धमिलो देख्नु, बोली लरबराउनु, मुख बाङ्गिनुजस्ता लक्षणलाई स्ट्रोकको लक्षण भनिन्छ । यसलाई सजिलै सम्झनका लागि ‘बि फास्ट’को सूत्र बनाइएको छ ।

के हो ‘बि फास्ट’ ?
मस्तिष्कघातमा ‘बि फास्ट’ अपनाएमा बिरामीलाई पहिलेको अवस्थामा ल्याउन सकिन्छ । ‘बि फास्ट’मा ‘बि’ भन्नाले ‘ब्यालेन्स’ अर्थात् सन्तुलन हो । ‘स्ट्रोक’ले व्यक्तिको सन्तुलन एक्कासि बिग्रन सक्छ । ‘इ’ भन्नाले आँखा हो । एउटा या दुवै आँखाले एक्कासि धमिलो देख्न सक्छ । ‘एफ’ भन्नाले ‘फेस’ अर्थात् अनुहार हो । मुख बाङ्गो हुँदा मस्तिष्कघात भएको बुझ्नुपर्छ । ‘ए’ भन्नाले ‘आर्म’ अर्थात् पाखुरा हो । हात या खुट्टामा पक्षघात हुने वा कमजोर हुन सक्छ । ‘एस’ भन्नाले ‘स्पिच’ अर्थात् बोली हो । बोली लरबराउन सक्छ ।
‘टि’ भन्नाले टाइम अर्थात् समय हो । यस समस्यामा समयको महत्त्व धेरै हुन्छ । ‘स्ट्रोक’ भएको बिरामीलाई दुख्दैन । त्यसैले मस्तिष्कघात जटिल रोग हो । मुटुको नसा बन्द भएर हृदयाघात हुँदा मानिसलाई पीडा हुन्छ । ऊ तुरुन्त अस्पताल जान्छ तर दिमागको नसा बन्द भएर मस्तिष्कघात हुँदा बिरामीलाई पीडा हुँदैन । त्यही भएर चाँडोभन्दा चाँडो बिरामीलाई अस्पताल लैजानु पर्छ ।

पहिले पहिले मस्तिष्कघात भएको छ घन्टाभित्र अस्पताल पु¥याउनु पथ्र्यो तर अहिले २४ घन्टाभित्र पु¥याउँदा पनि उपचार सम्भव हुन्छ । उदाहरणका लागि घरमा आगो लाग्यो भने आगो लाग्दा लाग्दै निभाइयो भने घर खरानी हुनबाट बचाउन सकिन्छ तर आगो लागेर घर खरानी भइसकेपछि आगो निभाउँदा केही काम लाग्दैन । त्यस्तै मस्तिष्कघात भन्नु पनि मस्तिष्कमा आगो लाग्नु हो । त्यसैले मस्तिष्कघात हुनेबित्तिकै छ वा २४ घन्टाभित्र अस्पताल लैजान सकियो भने मात्र बिरामीलाई पहिलेकै अवस्थामा ल्याउन सकिन्छ । मस्तिष्क पूर्ण रूपमा बिग्रिएपछि बिरामी अस्पताल पुगेमा केही पनि गर्न सकिँदैन ।

कस्ता व्यक्तिलाई ?
उमेर बढी भएको मानिसलाई मस्तिष्कघात हुने सम्भावना प्रबल रहन्छ । मधुमेह, उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिलाई पनि मस्तिष्कघात हुने सम्भावना हुन्छ । यस्तै धेरै चिनीको प्रयोग गर्ने बिरामी, चिल्लो धेरै खाने बिरामी, निरन्तर व्यायाम नगर्ने व्यक्ति, मोटोपन भएका, चुरोट, रक्सी निरन्तर खाइरहने व्यक्तिलाई पनि यसको सम्भावना हुन्छ । अन्य बिरामी जस्तै मुटुका रोगी पनि यसकोे जोखिममा पर्छन् । मुटुको कुनै पनि रोग या खराबी भएका व्यक्तिलाई पनि मस्तिष्कघात हुने सम्भावना रहन्छ । मस्तिष्कघात हुनबाट बच्न नियमित रूपमा व्यायाम गर्नुपर्छ । चिनी भएको खानेकुरा खानु हँुदैन । चिल्लो पनि नखाएकै राम्रो । नुनिलो खानेकुरा पनि धेरै खानु हुँदैन ।

कसरी गरिन्छ शल्यक्रिया
न्युरोइन्टरभेन्सन प्रविधिअनुसार उपचार गर्दा हात वा खुट्टाको नसाबाट सानो तार पठाइन्छ । तारलाई मस्तिष्कको नसा बन्द भएको ठाउँ वा नसा च्यातिएको ठाउँसम्म पु¥याइन्छ । नसा च्यातिएर फुटेको छ भने त्यसलाई भरेर टालिन्छ । यदि नसा बन्द भएको छ भने खुलाइन्छ । यो कार्यका लागि एउटा मेसिन आवश्यक पर्छ । हेर्नका लागि एक्सरे आवश्यक पर्छ । यसलाई क्याथल्याब भनिन्छ । बाइप्लेन क्याथल्याब नेपालमा न्युरो अस्पताल बाँसबारीमा मात्र छ । बाइप्लेन क्याथल्याबमा एकै पटक अगाडि, पछाडि या छेउछेउबाट पनि हेर्न सकिन्छ । यसले शल्यक्रिया गर्न सजिलो हुन्छ । सिङ्गल प्लेन क्याथल्याबको माध्यामबाट शल्यक्रिया गर्दा जटिलता धेरै हुन सक्छन् । बाइप्लेन क्याथल्याबमा बिरामीलाई छिटो शल्यक्रिया गर्न सकिन्छ । बिरामीलाई पनि सजिलो हुन्छ । यो प्रविधि टाउको खोलेर गरिने शल्यक्रियाभन्दा खर्चिलो चाहिँ छ ।

प्रविधि सहज, सामान महँगो
डा.फुयालका अनुसार न्युरोइन्टरभेन्सन उपचार प्रविधि महँगो हुनुको कारण शल्यक्रियामा प्रयोग हुने सामानहरू अत्यन्तै महँगो भएर हो । यो उपचारमा प्रयोग हुने सामान युरोप र अमेरिकामा बन्छन् । अमेरिका/युरोपमा बनेका समान नेपाल भित्रिँदा महँगो पर्नु स्वाभाविक हो । जस्तै– एउटा क्याथेटर र कोयलको एक लाख रुपियाँभन्दा बढी पर्छ । यो सामान एउटा व्यक्तिको उपचारमा अवस्था हेरीकन दुई/ तीनवटादेखि चार/पाँच या सातवटासम्म पनि प्रयोग हुने गर्छ । त्यसैले यो उपचार प्रविधि महँगो हुन गएको हो । पहिले पहिले मुटुको शल्यक्रिया पनि धेरै महँगो हुन्थ्यो । अहिले यो उपचारमा सरकारले सहुलियत दिएको छ । त्यसैले मुटुको उपचार सहज भएको हो । यस्तो काम गर्न सक्ने भनेको सरकारले मात्र हो । डाक्टरले र अस्पतालले सस्तोमा उपचार गर्छु भनेर गर्न सक्ने स्थिति हुँदैन । सरकारी अस्पतालमा यो प्रविधि भित्र्याएमा अझ सस्तो हुन जान्छ । नत्र सरकारले सहुलियत दिनुको विकल्प छैन ।

यस्ता प्रविधि भित्र्याउन सरकारी अस्पतालले पहल गर्नुपर्ने हो तर कुनै विधामा अध्ययन गरेर दक्ष बनेका चिकित्सकलाई त सरकारी अस्पतालले वास्ता नै गर्दैन । सरकारी अस्पतालमा पनि यस्ता सुविधा दिनसके धेरै राम्रो हुन्छ । न्युरोइन्टरभेन्सनको शल्यक्रियामा लाग्ने सामानमा सरकारले पहल गरेर उपचारलाई सहज बनाउन सकिन्छ । बिरामीका लागि यो प्रविधि धेरै राम्रो छ भने सरकारी अस्पतालमा किन सुरुवात नगर्ने ? सरकारले त न्युरोइन्टरभेन्सनमा लाग्ने सामानमा कर छुट पनि दिन सक्छ । यो प्रविधिलाई सस्तोमा नेपाल भित्र्याउन सक्यो भने बिरामीले एकदेखि दुई लाख रुपियाँसम्ममा यो उपचार पाउन सक्छन् । बिरामीले अहिले यो सेवा लिन पाँच लाखदेखि १२ लाख रुपियाँसम्म खर्च गर्नु परेको छ ।

पहुँच भएका वा धनीहरू विदेश गएर पनि उपचार गराउन सक्छन् । कोही विदेशमा उपचार गराउने पैसा भएर पनि विदेश किन जाने, नेपालमै उपचार गरौँ भन्ने हुन्छन् तर धनीलाई मात्र हेरेर हुँदैन । गरिब बिरामीलाई पनि हेर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसैले सरकारले न्युरोइन्टरभेन्सनमा लाग्ने सामग्रीमा कर छुट दिन सके धेरै सस्तोमा यो उपचार गर्न सकिन्छ । यही उपचार भारतमा गराउँदा २० लाख रुपियाँ पर्छ तर महँगो भए पनि भारतमा गएर उपचार गर्ने पनि छन् ।

डा.सुवास फुयालका अनुसार तीन वर्षको अन्तरालमा सात सय बिरामीको उपचार न्युरोइन्टरभेन्सन प्रविधिबाट भइसकेको छ । यदि नेपालमा ‘न्युरोइन्टरभेन्सन’को उपचार तथा शल्यक्रिया सस्तो हुन्थ्यो भने दुई हजार बिरामीको उपचार गर्न सकिन्थ्यो । न्युरोइन्टरभेन्सन प्रविधिमा जोखिम कम हुन्छ । जटिलता पनि कम हुन्छ तर महँगो भयो भनेर यो प्रविधि नचाहने स्वयं चिकित्सकहरू पनि छन् । त्यसैले यसको सामान सस्तोमा ल्याइदिने व्यवस्था हुनुपर्छ । अनि मात्र बिरामीको उपचार सहज हुन्छ ।

सरकारले यो उपचारमा लाग्ने सामानमा कर छुट र सहुलियत दिनुपर्छ । यस उपचार प्रविधिमा जोखिम भनेको तीनदेखि पाँच प्रतिशतसम्म मात्र हुन्छ । शल्यक्रिया गर्ने बेलामा नसा बन्द हुने, दिमागमा रगत बग्ने समस्या हुन्छ । हालसम्म सात सयको उपचार गर्दा तीन जनालाई मात्र बचाउन नसकिएको पनि डा. फुयालले भन्नुभयो । यो प्रविधिबाट बाँसबारीस्थित न्युरो अस्पतालमा मात्र रहेको बाइप्लेन क्याथल्याबमा शल्यक्रिया गरिन्छ । 

 

डा.फुयाल पहिलो

डा. सुवास फुयाल नेपालमा एक मात्र ‘न्युरोइन्टरभेन्सन सर्जन’ हुनुहुन्छ । भारतको चण्डीगढबाट रेडियोलोजीमा एमडी गर्नुभएका डा. फुयालले भारतकै नयाँ दिल्लीस्थित अलइन्डिया इन्स्टिच्युट अफ मेडिकल साइन्सेसबाट न्युरोइन्टरभेन्सनमा डिएम गर्नुभएको हो । यस उपचार पद्धतिबारे डा. फुयालले भन्नुभयो– “मस्तिष्कघात भएका बिरामीकोे मस्तिष्कको नसा परीक्षण गर्छौं । मस्तिष्कको नसा बन्द भएमा वा च्यातिएको रहेमा वा रगतले प्रेसर दिएर रगतको भित्ता तन्किदै गएर (एन्युरिजम) फुटेमा वा अन्य समस्या रहेमा हामी त्यसको उपचार गर्छौं । यो उपचार पहिले टाउको खोलेर गर्नुपथ्र्यो । अहिले टाउको नखोलीकन गर्न सकिन्छ । नेपालमा यस पद्धतिबाट मैले सात सय जनाभन्दा बढीको शल्यक्रिया गरिसकेँ ।”

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
सम्बन्धित वर्गका समाचारहरू

बालबालिकालाई विद्यालयमा भर्ना गर्न प्रधानमन्त्रीको आह्वान

वैशाख २, काठमाडौँ । प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले विद्यालय जाने उमेरका बालबालिकालाई पायक पर्ने विद्यालयमा भर्ना

सम्पत्ति शुद्धीकरणसम्बन्धी विधेयक राष्ट्रपतिद्वारा प्रमाणीकरण

काठमाडौं, चैत ३० गते । राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले सम्पत्ति शुद्धीकरण सम्बन्धी ऐनलाई संशोधन गर्न बनेको विधेयक

बागमती नगर प्रमुखविरुद्ध पाँच करोडको भ्रष्टाचार मुद्दा

 चैत २८, काठमाडौँ । अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले सर्लाही, बागमती नगरपालिकाका प्रमुख भरतकुमार थापाविरुद्ध विशेष अदालतमा

बजेटमा समेट्नैपर्ने विषय

खिमलाल देवकोटा  २५ चैत २०८०, आइतबार नेपालको संविधानको धारा ११९ को उपधारा ३ बमोजिम नेपाल

लुम्बिनीका मुख्यमन्त्री चौधरीले विश्वासको मत लिँदै

तुलसीपुर (दाङ), चैत २२ गते । लुम्बिनी प्रदेश सरकारका मुख्यमन्त्री डिल्लीबहादुर चौधरीले आज विश्वासको मत लिनुहुने

एसईईमा वञ्चित भएकालाई परीक्षा दिने व्यवस्था मिलाइन्छः शिक्षामन्त्री श्रेष्ठ

काठमाडौं, चैत २१ गते। शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधिमन्त्री सुमना श्रेष्ठले माध्यामिक शिक्षा परीक्षा (एसईई)बाट वञ्चित