पत्रकार दासको भूमिकाबाट मुक्त हुनुपर्छ, ज्योतिष बन्नु हुदैन्:वरिष्ठ पत्रकार

patrakar-nepalaaja-01पाका पत्रकारहरु भन्ने गर्छन्–‘अहिले दक्ष पत्रकारहरु नै छैनन् । पत्रकारिता पेशाको आर्कषण खस्किसक्यो । नयाँ पुस्ता पत्रकारितामा आउनै चाहदैनन् ।’ पत्रकारितामा लामो समय क्रियाशिल भएका अग्रज पत्रकारहरुको यस्तो भनाइबाट प्रस्टै हुन्छ, पत्रकारिता क्षेत्रमा अहिले दक्ष जनशक्तिको अभाव छ ।

नेपालमा पत्रकारहरु च्याउसरी छन् । तर,दक्ष पत्रकारको अभाव नेपाली पत्रकारितामा पुरानै रोग हो । पत्रकारिता जगतमा लामो समय बिताएका पत्रकार गजेन्द्र बुढाथोकी भन्छन्–‘यस्तै हिसावले गुणस्तरहिन पत्रकार च्याउसरी उम्रदै गएभने, २ वर्षमा हजारौ पत्रकारहरु सडकमा आइपुग्छन् ।’ उनको भनाइको सिधा अर्थ हुन्छ अदक्ष पत्रकार उत्पादनले दक्ष पत्रकारलाई समेत असर गर्छ । एउटा कुहिएको आलुले सिंगो बोराको आलु नष्ट पारेजस्तै ।

धेरै मिडियामा दक्ष पत्रकारहरुको अभाव भएको तथ्य पाका पत्रकारहरुले स्विकार्दै आएका छन् । कतिपय अवस्थामा सैदान्तिक र अभ्यासमा पोख्त नभएकाले पत्रकारहरुले धेरै ठूलो गल्तीसमेत गरेका छन् । उनीहरुले गरेको गल्तीको कारण सामान्य घटनाले ठुलो मोडसमेत लिन पुगेको छ ।

दक्ष र स्वतन्त्र पत्रकार कसरी उत्पादन गर्ने ? पत्रकारिता क्षेत्रमा नयाँ पुस्तालाई कसरी आककर्षित गर्ने ? यस क्षेत्रमा भएका नयाँ पुस्तालाई कसरी टिकाइराख्ने ? यस्ता चुनौतीहरुविच पत्रकारिता क्षेत्र अडेको छ ।

नेपालआज डटकमले दक्ष पत्रकार उत्पादन गर्नको लागि फागुन २ गतेबाट पत्रकारिता प्रशिक्षण कार्यक्रम संचालन गरेको थियो । उक्त प्रशिक्षण कार्यक्रममा नेपालका नाम चलेका १५ जना पत्रकारहरुले बानेश्वस्थित नेपालआज डटकमको कार्यालयको हलमा १५ दिनसम्म प्रशिक्षण दिए । तालिम दिने पत्रकाहरुमा कान्तिपुर दैनिकका वरिष्ठ सहसम्पादक हरिबहादुर थापादेखि नागरिक दैनिकका प्रधानसम्पादक गुणराज लुइटेलसम्म थिए ।

नेपालआज डट्कमका प्रधानसम्पादक तथा हिमालय टेलिभिजनमा यक्ष प्रश्न कार्यक्रमका सञ्चालक नारायण पौडेले पहिलोदिनको प्रशिक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गरे । तालिमको पहिलो दिन उनले पत्रकारिताको सबल र दुर्बल पक्षहरुको बारेमा बताए । पत्रकार के हो ? र कस्तो हुनुपर्दछ ? यस्तै विषयमा उनीसँग प्रशिक्षार्थीले अन्र्तक्रिया गरेका थिए । ‘पत्रकारहरुले अवस्था हेरेर ब्यवस्था गर्नुपर्छ ।’ उनले भने–‘बाघको सिकार गर्न स्यालको खजाना चाहिन्छ ।’

प्रेस काउन्सिल नेपालका अध्यक्ष बोर्नबहादुर कार्की दोस्रो दिन पत्रकारिताको तालिम दिन आए । उनले प्रेस काउन्सिलसँग गलत र नकरात्मक काम गर्ने पत्रकार र मिडियालाई ठीक पार्ने अधिकार रहेको बताए । प्रशिक्षार्थीसँग उनको समकालिन पत्रकारितालाई गुणस्तरिय बनाउन काउन्सिलको भूमिकाको बारेमा लामो सवाल जवाफ भयो । उनको निचोड थियो –‘पत्रकार न्यायधिस जस्तै निष्पक्ष हुनुपर्दछ ।’

तालिमको तेस्रो दिन थिए सूचना आयोगका प्रमुख आयुक्त कृष्णहरी बास्कोटा । बास्कोटाले प्रशिक्षार्थीहरुलाई सूचनाको हक, पत्रकार आचारसँहिता लगायतको बारेमा बताए । तालिममा उपस्थित भएका प्रशिक्षार्थीहरुले उनीसँग सूचना आयोगको काम कारबाही,भूमिका र औचित्यको बारेमा सवालजवाफ गरे । त्यसका साथसाथै पत्रकारिता क्षेत्रमा देखिएको बिकृतीको मुख्य भागिदारको भन्नेमा बहस चल्यो ।

अधिकाशं प्रशिक्षार्थीहरु समकालिन पत्रकारितालाई कसरी विस्वास गर्ने भन्ने दोधारमा थिए । ‘एउटै विषयमा मिडियाअनुसार फरकफरक समाचार आउछ । सर्मथन र विरोध आउछ ।’ उनीहरुको भनाई थियो –‘त्यस्तो समाचारलाई सामान्य नागरिकले कसरी बुझ्ने ।’ उक्त विषयमा भएको लामो सवालजवाफको कुनै निष्कर्ष निस्केन् ।

त्यसैगरि अर्को दिन तालिममा प्रशिक्षार्थीहरुसँग सवाल जवाफ गर्न आए नेपालआजको प्रधान सम्पादक पौडेल । पौडेलले समाचार लेख्ने तरिका सिकाए । भाषा, प्रस्तुति र शैली कसरी आकर्षित बनाउने भन्ने विषयमा विभिन्न उदारणहरु प्रस्तुत गरे । प्रशिक्षार्थीहरुले उनीसँग समकालिन पत्रकारिताका सम्भावना र चुनौतीको बारेमा बहस गरे । उनको निष्कर्ष थियो –‘तनाव, अभाव र दबाबलाई केही वर्ष झेल्न सक्यो भने पत्रकारितामा राम्रो भविष्य छ । पत्रकारिता गरेर सम्मानको साथ बाच्न सकिन्छ ।’

हिमालय टेलिभिजनको समाचार सम्पादक तथा कान्तिपुर एफएमको लोकप्रिय कार्यक्रम देउडाका सञ्चालक कृष्ण मल्लले समकालिन पत्रकारिताको अवस्थाको बारेमा प्रकाश पारे । समाचारको विषयस्तु, शैली र प्रस्तुतिका विषयमा प्रशिक्षार्थीले सोधेका प्रश्नको जवाफ दिँदै उनले रेडियो र टेलिभिजनमा काम गर्ने पत्रकार कस्तो हुनुपर्छ भन्ने बारेमा जानकारी दिए । मल्लले भने –‘आफू नमरी स्वर्ग देखिदैन । पत्रकारिता हिजो पनि राम्रो थियो, आज पनि छ र भोली पनि राम्रो हुनेछ ।’

मल्लपछि आए, नेपालआजका प्रधानसम्पादक पौडेल । उनले पत्रकारले समाचारमा के गर्नु हुन्छ र के गर्नु हुदैन् भन्ने विषयमा जानकारी दिए । ‘नचाहिदो मानिसलाई धेरै स्थान दिनु हुदैन् ।’ उनले भने –‘पत्रकार जागिरे मानसिकता र दासको भुमिकाबाट मुक्त हुनुपर्छ ।’ ‘समाजलाई कस्तो विषयबस्तु दिनु पत्रकारितामा राम्रो मानिन्छ ?’ एक प्रशिक्षार्थीको जवाफमा उनले भने–‘ समाजले जे हेर्छ, जे अपेक्षा राख्छ त्यो मात्र गर्नुपर्छ भन्ने छैन् । अनुसन्धान र समाजलाई हित पु¥याउने कुरामा जोड दिनुपर्छ । ’

पौडेलपछि वरिष्ठ पत्रकार जीवराम भण्डारी प्रशिक्षार्थीसँग सवालजवाफ गर्न उपस्थित भए । पत्रकारितामा २ दशकभन्दा बढी समय सक्रिय रुपमा लागेका भण्डारी हाल सगरमाथा टेलिभिजनमा एस टिभी टल्क सो कार्यक्रम चलाउछन् । उनले प्रशिक्षार्थीहरुलाइ आफ्नो पत्रकारिता जीवनको विभिन्न अनुभवहरु बाडे । पत्रकारितामै लागेर जीपनयापन गर्न सकिन्छ भन्ने उनको निचोड थियो ।

विभिन्न देशमा पत्रकारिताको अनुभव संगालेका सेन्चुरी कर्मसियल बैंकका सिईयो शेखर वस्ताकोटीले मोर्डन जर्नालिज्मको बारेमा प्रशिक्षण दिए । विदेशी पत्रकारिता र नेपाली पत्रकारितबीच तुलना गर्दै उनले अब, पत्रकारले नयाँ क्रान्ति गर्नु पर्ने आवश्यकता रहेको बताए । नेपालको पत्रकारिताको संख्यामा धेरै वृद्धि भएपनि गुणस्तरमा भने खस्किदै गएको उनले जिकिर गरे ।

बस्ताकोटीपछि कान्तिपुर दैनिकका वरिष्ठ सहसम्पादक हरिबहादुर थापा आए । थापाले प्रशिक्षार्थीहरुलाइ समकालिन समाज र भ्रष्टाचारसमबन्धि कसरी रिर्पोटिङ गर्ने भन्ने विषयमा जानकारी दिए । संसदिय रिर्पोटिङमा लामो समय बिताएकाले थापाले संसदिय रिर्पोटिङका आयामहरुको बारेमा बताए । उनलाई धेरै प्रशिक्षार्थीहरुले गरेको सवालको निचोड थियो –‘कसैको दबाब र प्रभावमा नपरी सत्यतथ्य लैख्दै जानु पर्छ । यस्तै पत्रकारको समाजमा आवश्यक छ । ’

त्यस्तैगरी, भाषा विज्ञ शरच्चन्द्र वस्तीले पत्रकारितामा भाषाको प्रस्तुति र शब्द चयनका विषयमा सटिक जानकारी दिए । पत्रकारिताको मियो भाषा भएको बताउँदै उनले भाषाको ज्ञान नहुने व्यक्ति पत्रकारिता पेशामा नलाग्दा नै उचित हुने तर्क प्रस्तुत गरे ।

पूर्व खेलकुद पत्रकार तथा सामाजिक सञ्जाल विशेषज्ञ उज्वल आचार्यले पत्रकारले सामाजिक सञ्जालको प्रयोगका बारेमा प्रशिक्षण दिए । उनले पत्रकारलाई सामाजिक सञ्जालले पार्ने प्रभावको बारेमा जानकारी दिँदै दाबी गरे– ‘पत्रकारितामा सामाजिक सञ्जालले हिजो, आज र भोलिसम्म प्रभाव पारिरहनेछ ।’

आर्चायपछि आए जनआस्थाका सम्पादक किशाोर श्रेष्ठ । उनले पत्रकारिता क्षेत्रका बिकृती र बिसंगतीको बारेमा बताए । प्रशिक्षार्थीले सोधेको धेरै सवालको जवाफमा उनी सकरात्मक सुनिए । उनले बिगत र बर्तमानको पत्रकारिताको भिन्नताको बारेमा छर्लङग पारे । आफ्नो २ दशक लामो पत्रकारिता अनुभवको बारेमा अनुभव साटे । प्रशिक्षार्थीहरुसगँ सवालजवाफ गर्दै उनले भने–‘पत्रकार ज्योतिष बन्नु हुदैन् ।’

आफ्नो अनुभवहरु साट्न पत्रकार ऋषी धमला पनि आए । आफ्नो टेलिभीजन कार्यक्रममा आएका गेस्टहरुलाई हमला गर्ने उनी तालिममा प्रशिक्षार्थीहरुको हमलामा परे । उनको अनुभव सुन्नभन्दा उनलाई हमला गर्न प्रशिक्षार्थीहरु तयार थिए । त्यो दिन प्रशिक्षार्थीहरुको सवालको जवाफ दिदै धमला व्यस्त भए ।

पत्रकारिता तालिममा नागरिक दैनिकका प्रधानसम्पादक गुणराज लुईटेल पनि उपस्थित थिए । उनले प्रशिक्षार्थीहरुलाई उनको २२ वर्षे लामो पत्रकारिता अनुभव र अनुभुतिको बारेमा सुनाए । माओबादी द्वन्दको बारेमा उनले गरेको जोखिमपूर्ण रिर्पोटिङ र त्यसले पारेको प्रभाव सुनाउँदा प्रशिक्षार्थीहरुले तालि बजाए । उनले प्रशिक्षार्थीहरुसंग समाचारको स्रोत खोज्नेदेखि लिएर समाचार लेख्ने विषयको बारेमा छलफल गरे । उनीसंगको सवाफजवाफको निचोड थियो –‘राम्रो र दक्ष पत्रकारको पत्रकारिता क्षेत्रमा पैसा ईज्वत र स्तर सबै माथि छ ।’

पत्रकारमहासघंको पूर्वअध्यक्ष धर्मेन्द्र झा पनि तालिममा प्रशिक्षकको रुपमा थिए । उनले पत्रकार बन्दादेखि अहिलेसम्मको संर्घषको कथा सुनाए । मधेसको केटो काठमाडौंमा पत्रकारको रुपमा स्थापित हुन गरेको संर्घष मन छुने थियो । पत्रकारिताको विविध विषय र अवस्थाको बारेमा उनको चर्चा सुन्न लायक थियो । उनीसँगको सवालजवाफको निचोड थियो–‘पत्रकारिता गरेर जग्गा किन्छु, घर बनाउछु,छोरा–छोरीलाई महंगो स्कूल पढाउछु भनेर नआउनु । यदि त्यस्तो सोच छ भने उमेर र उर्जा हुदै यो पेशा छोड्नु ।’

तालिमको अन्तिम दिन कूटनीतिक नियोगदेखि प्रशासनिक क्षेत्रको अनुभव सँगालेका कृषि विज्ञ सरोज नेपालले प्रशिक्षार्थीहरुलाई व्यवहारिक अनुसन्धानका बारेमा शिक्षण दिए । उनले पत्रकारले तथ्यको मात्र प्रयोग नगरेर अनुसन्धानमा पनि तल्लिन हुनुपर्नेमा जोडदिँदै भने, ‘पत्रकारले विषयवस्तु प्रस्तुत गर्दा सम्बन्धित घटनासँग जोडिएका तथ्यहरुको गहिरो अनुसन्धान गरी प्रस्तुति दिनु पर्छ ।

उक्त प्रशिक्षण कार्यक्रममा १५ जना सिकारु पत्रकारले भाग लिएका थिए । नेपाल आजले संचालन गरेको उक्त प्रशिक्षणमा गृहणीदेखि पत्रकारिता गरिरहेका पत्रकारहरुको पनि सहभागिता थियो ।

प्रस्तुतिः सागर बुढाथोकी

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
सम्बन्धित वर्गका समाचारहरू

भिभोद्वारा नेपालमा आफ्नो पाचौं वार्षिकोत्सव मनाउन सबैभन्दा ठूलो सेल्स कार्निभल आयोजना

१६ मंसिर,काठमाडौं । भिभो, एक विश्वव्यापी अग्रणी स्मार्टफोन ब्रान्डले आज नेपालमा आफ्नो ५ वर्ष पूरा

ईन्टरनेट प्रदायकहरुको लापरबाहीले सडकभरी तारैतार,पैदल यात्रु र सवारि चालक मर्कामा

१ मंसिर,भक्तपुर । भक्तपुरको मध्यपुर थिमीको चारदोबाटो नजिक ईन्टरनेट प्रदायक कम्पनिहरुले आफ्नो काम सकिएपछि सडकमै

वर्ल्डलिंकको ग्राहक ७लाख पुगे,मद्दत गर्ने सबै ग्राहकलाई धन्यवाद ज्ञापन

२९ कार्तिक,काठमाडौं । नेपालको सबैभन्दा ठुलो इन्टरनेट सेवा प्रदायक कम्पनी वर्ल्डलिंक कम्युनिकेसन्स को ग्राहक संख्या

२९४ रुपैयाँमा २० जीबी डाटा : नेपाल टेलिकमको चुनावी अफर

२७ कात्तिक, काठमाडौं । नेपाल टेलिकमले आगामी मंसिर ४ गते हुने प्रतिनिधिसभा तथा प्रदेशसभा निर्वाचनमा

तिहार,नेपालीहरुको महान पर्व

तिहार हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको दसैँ पछिको सबैभन्दा ठूलो पर्व हो। यो पर्व कार्त्तिक कृष्ण पक्ष त्रयोदशीका दिन काग तिहारको

अमेरिकी सहायक विदेशमन्त्री ट्रुडो काठमाडौँ आईपुगिन

काठमाडौँ, १२ असोज । अमेरिकी विदेश मन्त्रालयको विश्वव्यापी सार्वजनिक मामिला हेर्ने कार्यवाहक सहायक विदेशमन्त्री एलिजावेथ ट्रुडो